Ba mùa hè tự học nghề khắc bia đá – Hành trình của Bình bia mộ từ năm 1987 đến 1990

Ba mùa hè tự học nghề khắc bia đá – Hành trình của Bình bia mộ từ năm 1987 đến 1990
Nếu nói năm 1987 là năm Bình Minh Châu chính thức trở thành người làm nghề khắc bia mộ thì chưa thật sự chính xác.

Năm 1987 là năm bắt đầu của một hành trình tự học.

Khi ấy, Bình vẫn chủ yếu sống ở một vùng quê nghèo. Trong gia đình và họ hàng có những bức ảnh thờ đen trắng đã cũ, ố mốc, phai màu theo thời gian. Nhìn những bức ảnh ấy, anh bắt đầu tự vẽ lại.

Không trường lớp.

Không máy móc hiện đại.

Cũng không có một người thầy chính thức đứng bên cạnh để chỉ từng nét.

Chỉ có những bức ảnh cũ, đôi bàn tay và sự tò mò muốn làm cho giống.

Những bức vẽ đầu tiên được người thân nhận xét là giống, có thần. Rồi từ trong gia đình, anh bắt đầu được nhờ vẽ ảnh thờ cho các cụ trong họ, cho người thân, hàng xóm và những gia đình trong làng.

Chính từ những công việc tưởng như rất nhỏ ấy, một cái duyên với nghề dần hình thành.

Nhưng đó mới chỉ là bắt đầu.

Từ những bức ảnh thờ cũ đến ý nghĩ khắc hình ảnh lên đá
Trong quá trình vẽ ảnh thờ, Bình bắt đầu tiếp xúc nhiều hơn với hình ảnh của những người đã khuất.

Những bức ảnh đen trắng cũ không chỉ là một khuôn mặt.

Đó là ký ức của một gia đình.

Có những bức ảnh đã bị thời gian làm hỏng. Có bức ố mốc, mất nét, phai màu. Nhưng người thân vẫn muốn giữ lại hình ảnh của ông bà, cha mẹ và những người đi trước.

Cũng từ công việc ấy, Bình bắt đầu quan tâm đến một câu hỏi khác:

Nếu có thể phục dựng một khuôn mặt trên giấy, liệu có thể đưa hình ảnh ấy lên đá hay không?

Câu hỏi đó đã mở ra một hướng đi mới.

Bình bắt đầu tìm hiểu cách khắc chữ trên đá, rồi tìm cách đưa hình ảnh chân dung lên bề mặt đá.

Nhưng vào thời điểm đó, điều kiện ở quê rất khác ngày nay.

Khắc bia đá chưa phổ biến.

Phần lớn những ngôi mộ mà anh nhìn thấy khi ấy thường sử dụng bia xi măng, trên đó chữ được viết hoặc tạo theo những phương pháp đơn giản. Những tấm bia đá thực sự không nhiều.

Muốn học, gần như không có người để hỏi.

Vậy thì chỉ còn một cách:

Tự nhìn, tự nghĩ và tự làm.

Người thầy đầu tiên là những tấm bia cổ
Trong những ngày hè, Bình tìm đến những ngôi chùa trong làng, những đình chùa có lưu giữ các tấm bia cổ để quan sát.

Anh không có giáo trình.

Không có bản vẽ hướng dẫn.

Không có ai cầm tay chỉ việc.

Anh học bằng mắt.

Nhìn cách người xưa trình bày chữ trên bia.

Nhìn bố cục.

Nhìn từng nét chữ.

Nhìn khoảng cách giữa các dòng.

Nhìn hoa văn.

Nhìn cách một tấm bia được tổ chức thành tổng thể.

Quan trọng hơn, anh bắt đầu để ý đến chất đá.

Mỗi tấm bia cổ giống như một bài học.

Có thể đứng trước một tấm bia rất lâu chỉ để quan sát những đường nét đã tồn tại qua nhiều năm tháng.

Ngoài đình chùa, anh còn tìm đến một số nghĩa trang, nơi có những tấm bia đá được các gia đình có điều kiện đặt làm từ những người thợ ở các vùng có nghề đá.

Những tấm bia ấy trở thành nguồn tư liệu thực tế hiếm hoi để anh quan sát.

Anh không biết chính xác người thợ đã làm chúng bằng dụng cụ gì.

Không biết họ đã học nghề từ ai.

Nhưng anh biết mình có thể nhìn vào sản phẩm để tự tìm cách hiểu công việc phía sau nó.

Đó là cách Bình bắt đầu học nghề khắc bia đá.

Ba mùa hè và một hành trình tự học
Việc tự học ấy không diễn ra trong vài ngày.

Nó kéo dài qua ba mùa hè, từ khoảng năm 1987 đến năm 1990.

Mỗi mùa hè lại thêm một lần quan sát.

Thêm một lần thử nghiệm.

Thêm một lần thất bại rồi tìm cách làm lại.

Không có người thầy chính thức.

Không có một bộ dụng cụ chuyên nghiệp.

Những gì có trong tay lúc đó rất thô sơ.

Nhưng chính hoàn cảnh ấy lại buộc người học nghề phải suy nghĩ.

Muốn khắc chữ trên đá thì phải có dụng cụ để tạo đường nét.

Muốn khắc hình ảnh trên đá thì phải tìm cách tạo được các mảng sáng tối.

Và Bình bắt đầu tự chế dụng cụ.

Từ một chiếc giũa thép đến chiếc đục đá tự chế
Một trong những câu chuyện mà Bình nhớ rõ về những ngày đầu học nghề là chuyện tự làm dụng cụ.

Anh tìm mua những chiếc giũa vuông bằng thép tốt.

Thay vì sử dụng chúng theo đúng công dụng ban đầu, anh tìm cách mài, sửa lại để tạo thành dụng cụ có thể dùng để khắc đá.

Từ một món đồ rất bình thường, qua đôi tay của người đang tìm cách học nghề, nó trở thành một chiếc đục đá thủ công.

Không phải chiếc đục mua sẵn ở cửa hàng chuyên nghiệp.

Nó là dụng cụ được tạo ra từ nhu cầu thực tế của người thợ.

Có dụng cụ rồi lại phải học cách sử dụng.

Đá không giống giấy.

Một nét bút trên giấy có thể đi nhẹ hoặc mạnh theo ý người vẽ.

Nhưng trên đá, mỗi đường chạm đều cần lực, góc và sự kiểm soát.

Khắc sai không đơn giản là dùng tẩy để xóa.

Đó là lý do việc học phải đi cùng sự kiên nhẫn.

Tự tìm cách khắc chân dung người đã khuất lên đá
Khắc chữ trên đá đã khó.

Nhưng đưa một bức chân dung lên đá lại là một câu chuyện hoàn toàn khác.

Bình muốn tìm cách để hình ảnh người trong những bức ảnh thờ đen trắng có thể được thể hiện trên mặt đá.

Anh bắt đầu tận dụng những vật liệu có sẵn.

Một phần chuôi của chiếc giũa thép được gắn vào đoạn gỗ làm tay cầm. Từ phần thép ấy, anh tiếp tục mài tạo thành một đầu nhọn để sử dụng như một loại bút thép châm, chạm lên nền đá.

Mục tiêu là tạo ra những điểm, những đường và những mảng sáng tối khác nhau.

Bởi một bức ảnh chân dung đen trắng không chỉ có đường viền khuôn mặt.

Nó có vùng sáng.

Có vùng tối.

Có chuyển sắc.

Có ánh mắt.

Có mái tóc.

Có những đường nét rất nhỏ tạo nên cảm giác về một con người.

Trên giấy, người họa sĩ có thể sử dụng nét bút và sắc độ.

Trên đá, Bình phải tìm ra cách tạo sắc độ bằng những điểm chạm và mảng khắc khác nhau.

Từng chút một, hình ảnh bắt đầu hiện lên.

Đó là một quá trình thử nghiệm hoàn toàn thủ công.

Không có máy móc – chỉ có đôi tay và sự kiên trì
Ngày nay, công nghệ có thể hỗ trợ rất nhiều công đoạn trong việc xử lý hình ảnh và gia công đá.

Nhưng những ngày đầu của Bình không có những điều kiện đó.

Khắc chữ trên đá: làm thủ công.

Khắc hình ảnh trên đá: làm thủ công.

Dụng cụ: tự tìm vật liệu và tự chế.

Mẫu để học: chủ yếu quan sát những gì có thật trong đình, chùa và nghĩa trang.

Người hướng dẫn: không có.

Chính vì vậy, mỗi kết quả đạt được đều là một lần tự kiểm chứng.

Làm xong nhìn lại.

Thấy chưa đạt thì sửa cách làm.

Thử lại.

Rồi lại tiếp tục.

Ba mùa hè cứ thế trôi qua.

Năm 1990 – bắt đầu chính thức hành nghề
Sau khoảng ba năm tự tìm hiểu, quan sát và thử nghiệm, đến năm 1990, Bình mới bắt đầu chính thức hành nghề phục vụ mọi người.

Đây là một dấu mốc quan trọng.

Nếu năm 1987 là thời điểm bắt đầu học thì năm 1990 là thời điểm những gì đã học bắt đầu trở thành một công việc thực tế.

Những bức ảnh thờ từng được vẽ lại trong gia đình và làng xóm trước đó đã trở thành nền tảng cho công việc truyền thần.

Những lần đứng trước bia cổ trong đình chùa đã giúp anh hình thành cách nhìn về chữ, bố cục và hoa văn trên bia.

Những dụng cụ tự chế đã trở thành những công cụ đầu tiên cho công việc khắc đá.

Từ đây, con đường nghề nghiệp của Bình bước sang một giai đoạn mới.

Điều quý nhất của những năm tháng tự học
Nhìn lại quãng thời gian từ 1987 đến 1990, điều đáng nhớ có lẽ không phải là những dụng cụ thô sơ.

Cũng không chỉ là những tấm bia đầu tiên.

Mà là cách một người học nghề khi gần như không có điều kiện để học nghề.

Không có thầy vẫn tìm cách học.

Không có dụng cụ vẫn tìm cách chế dụng cụ.

Không có mẫu hướng dẫn vẫn tìm đến những tấm bia cổ để quan sát.

Không có công nghệ vẫn tìm cách đưa một bức chân dung từ giấy lên đá bằng đôi tay.

Chính những năm tháng ấy đã hình thành một phẩm chất quan trọng đối với người làm nghề:

sự kiên trì.

Sau này, khi công nghệ phát triển, công việc thay đổi và vật liệu cũng thay đổi, phẩm chất ấy vẫn đi theo Bình.

Từ ba mùa hè đến hành trình gần bốn mươi năm
Năm 1987 nhìn lại có thể chỉ là một mốc thời gian.

Nhưng với Bình Minh Châu, đó là thời điểm một con đường bắt đầu.

Ba mùa hè tự học.

Những bức ảnh thờ đen trắng.

Những tấm bia cổ trong đình chùa.

Những lần quan sát ở nghĩa trang.

Những chiếc giũa thép được mài thành đục.

Những chiếc bút thép tự chế.

Và những thử nghiệm đầu tiên để làm cho một khuôn mặt xuất hiện trên đá.

Tất cả những điều tưởng như nhỏ bé ấy đã góp phần tạo nên người thợ Bình bia mộ ngày hôm nay.

Đến năm 1990, anh bắt đầu chính thức hành nghề.

Từ đó đến nay, nghề tiếp tục thay đổi theo thời gian.

Nhưng một điều vẫn còn nguyên:

Bình vẫn tin rằng một người làm nghề phải bắt đầu từ sự chịu khó quan sát, kiên trì học hỏi và nghiêm túc với từng sản phẩm mình làm ra.

Và có lẽ, đó cũng là cách một nghề được giữ lại.

Không phải bằng những lời nói lớn lao.

Mà bằng một đôi tay vẫn còn muốn làm nghề sau gần bốn mươi năm.

Bình bia mộ – từ những nét vẽ đầu tiên ở quê nghèo đến những đường chạm trên đá hôm nay.
Đó là một hành trình bắt đầu từ năm 1987, chính thức bước vào nghề từ năm 1990, và vẫn đang được tiếp nối bằng sự bền bỉ của người thợ.